Seplenienie jest jedną z najczęściej spotykanych wad wymowy u dzieci. Rodzajów oraz przyczyn jej powstania jest naprawdę wiele. Niezależnie od formy, sygmatyzm nigdy nie mija samoistnie, dlatego bardzo ważna jest odpowiednia terapia logopedyczna. Warto również wiedzieć, że ta wada wymowy może mieć wpływ na naukę czytania i pisania u dzieci, dlatego jej wyeliminowanie w porę może być istotne dla powodzenia dziecka jako ucznia.
Seplenienie, nazywane też przez logopedów sygmatyzmem, polega na nieprawidłowej wymowie głosek dentalizowanych wszystkich 3 szeregów. Głoski dentalizowane to takie, podczas artykulacji których dochodzi do zbliżenia dolnych i górnych siekaczy lub nawet pokrycia dolnych siekaczy górnymi.
Rozróżniamy 3 szeregi głosek dentalizowanych:
Szereg syczący: s, z, c, dz
Szereg ciszący: ś, ź, ć, dź
Szereg szumiący: sz, ż, cz, dż
Według normy rozwojowej pierwsze pojawiają się głoski: ś, ź, ć, dź ( w wieku 3 lat) następnie pojawia się szereg głosek syczących czyli: s, z, c, dz (4 lata) a na końcu głoski szumiące czyli: sz, ż, cz, dż (5 lat). Dopuszczalne są maksymalnie półroczne przesunięcia w występowaniu tych głosek.
Przyczyną nieprawidłowej wymowy tych głosek jest najczęściej zmiana miejsca artykulacji, czyli umiejscowienia narządów artykulacyjnych w trakcie wymowy danej głoski. Przyczyną każdej formy seplenienia może być niedosłuch, dlatego przed przystąpieniem do terapii, bardzo ważnej jest wykonanie badania słuchu.
Rodzaje seplenienia
- Mogisygmatyzm – opuszczanie głoski lub głosek w wyrazie
- Parasygmatyzm- głoska jednego szeregu zastępowana jest głoską innego szeregu
W parasygmatyźmie najczęściej szereg głosek szumiący zastępowany jest przez szereg syczący lub szereg syczący przez szereg ciszący. Przyczyną tej formy seplenienia najczęściej jest przyrośnięte wędzidełko językowe, brak pionizacji języka, połykanie dziecięce, nieprawidłowe nawyki ruchowe lub wady zgryzu.
Uwaga: Ten rodzaj sygmatyzmu wpływa na pismo i czytanie! (czytaj więcej)
- Sygmatyzm właściwy – w którym rozróżniamy następujące formy:
– Sygmatyzm interdentalny (seplenienie międzyzębowe)
– Sygmatyzm interlabialny (seplenienie miedzywargowe)
Te rodzaje sygmatyzmu najczęściej występują przy zgryzie otwartym, przednim, bocznym lub przy przodozgryzie. Może być również spowodowany dysfunkcją połykania: np. połykaniem dziecięcym lub zespoleniem językowo – wargowym. Inną przyczyną może być dysfunkcja oddychania, parafunkcja lub powielanie przez dziecko nieprawidłowych wzorów wymowy.
– Sygmatyzm lateralny (seplenienie boczne) – język układa się niesymetrycznie w obrębie jamy ustnej. Strumień powietrza wydostaje się zamiast w linii środkowej – w linii bocznej. Artykulacja głosek w tym przypadku będzie bardzo charakterytyczna – trochę jak u Kaczora Donalda:)
Przyczyną tej formy seplenienia jest najczęściej asymetria języka, jego porażenie, nieprawidłowe nawyki ruchowe w obrębie aparatu artykulacyjnego np. z powodu ubytków zębowych.
– Sygmatyzm addentalny (seplenienie przyzębowe) – język przyciska się do wewnętrznej powierzchni zębów.
Przyczyną może być makroglosja (zbyt duży język), duże napięcie mięśni języka, przodozgryz, nieprawidłowe nawyki ruchowe np. doprzednie układanie języka lub połykanie dziecięce.
– Sygmatyzm labio – dentalny (seplenienie wargowo-zębowe) – szczelina tworzy się najczęściej pomiędzy dolną wargą a górnymi zębami.
Najczęstszą przyczyną jest tyłozgryz, zespolenie językowo – wargowe lub parafunkcje np. ssanie dolnej wargi.
Terapia sygmatyzmu
Niezależnie od przyczyn powodujących seplenienie, terapia zawsze ma na celu przywrócenie sprawności języka. Ćwiczenia zawsze przeprowadzane są w kilku etapach – w zależności od możliwości artykulacyjnych dziecka w momencie rozpoczęcia terapii. W przypadku braku pionizacji języka kluczowe będzie jej wypracowanie. Jeżeli jednak powodem występowania wady wymowy będzie zmiana warunków anatomicznych aparatu mowy, sama terapia może nie przynieść zadowalających efektów. Konieczne może okazać się wyeliminowanie przyczyny np. podcięcie wędzidełko podjęzykowego czy leczenie ortodontyczne.
Źródło: G. Jastrzębowska, O. Pelc – Pękała, Logopedia. Pytania i odpowiedzi. Tom 2, Uniwersytet Opolski, Opole 2003
