Rotacyzm – inaczej reranie to nieprawidłowa wymowa głoski r. Należy do najczęściej spotykanych wad wymowy nie tylko u dzieci, ale i u wielu dorosłych. Głoska ta jest jedną z najtrudniejszych pod względem artykulacyjnym, ponieważ wymaga dużej sprawności czubka języka.
Dziecko przyswaja system językowy stopniowo. Głoska r powinna (choć nie musi) pojawić ok 6 r. ż. Proces jej pojawienia się jest stopniowy. Początkowo dziecko może zupełnie pomijać ją w realizacji wyrazu lub zastępować głoskami j, a potem l. Takie zjawiska mieszczą się w normie rozwojowej. Jeżeli dziecko kończy 7 r. ż. i nadal nie wypowiada głoski r należy udać się do specjalisty oraz podjąć odpowiednią terapie.
Rodzaje rotacyzmu
- Mogirotacyzm – czyli opuszczanie w wyrazie głoski r.
- Pararotacyzm – czyli zastępowanie głoski r inną głoską najczęściej l albo j.
- Rotacyzm właściwy – czyli taki, kiedy zamiast czubka języka drga inna część np. języczek podniebienny, podniebienie miękkie, nasada język, wargi lub czubek języka między zębami. Efektem rotacyzmu właściwego są tzw. deformacje artykulacyjne, czyli dźwięki, których nie ma w naszym systemie językowym. Np. tzw. „r francuskie” pojawia się kiedy z jakiegoś powodu drży nie czubek języka, a jego tylna część lub uwula (języczek). Deformacje nigdy nie znikają same, zawsze potrzebna jest terapia logopedyczna.
Jak to się dzieje, że mówimy rrrrr:)
Powietrze wydostające się z płuc przechodzi przez fałdy głosowe – wprawia je w ruch (dlatego mówimy, że r jest to głoska dźwięczna), następnie trafia do jamy ustnej (stąd wiemy, że głoska jest ustna). Przy prawidłowej artykulacji tej głoski czubek języka unosi się do wałka dziąsłowego za górnymi zębami. Przepływ powietrza wprawia w ruch jego czubek, dzięki czemu słyszalny jest wibrant (charakterystyczne drżenie).
Twoje dziecko nie mów r? Przyczyn może być wiele:
– Nieprawidłowa budowa aparatu artykulacyjnego, np. przyrośnięte wędzidełko podjęzykowe – wędzidełko podjęzykowe jest to błona łącząca dno jamy ustnej ze spodem języka. Jeżeli wędzidełko jest przyrośnięte, ruchy języka zaczynają być bardzo ograniczone. Język nie może np. unieść się do górnych zębów, co zaburza realizacje wielu głosek, nie tylko r.
– Czynniki środowiskowe – jeżeli mama, tata lub osoba z najbliższego otoczenia nie wymawia poprawnie r istnieje spore prawdopodobieństwo, że dziecko przejmie sposób realizacji tej głoski od rodzica. Konieczna jest tu terapia logopedyczna i uświadomienia dziecka, jak należy poprawnie wymawiać daną głoskę.
– Osłabione napięcie mięśniowe – jeżeli występują zmiany oun może wstąpić osłabienie lub wzmożenie napięcia mięśni, co z kolei przekłada się na brak precyzji ruchów języka, a w końcu na nieprawidłową artykulacje.
Co z tym wędzidełkiem?
Zbyt krótkie wędzidełko podjęzykowe może być przyczyną m.in. nieprawidłowej wymowy głoski r lub seplenienia. Zdanie na temat sposobów terapii wśród logopedów są podzielone. Część specjalistów uważa, że podcięcie wędzidełka jest konieczne (w dzisiejszych czasach zabieg ten wykonuje się laserowo i jest on całkowicie bezbolesny). Inni uważają, że wystarczy sam masaż i odpowiednia terapia. Oczywiście wszystko jest kwestią indywidualnego przypadku. Jeśli wędzidełko jest przerośnięte do tego stopnia, że uniemożliwia swobodne ruchy języka w obrębie jamy ustanej, zawsze bardziej skuteczne będzie podcięcie. Należy jednak pamiętać, że po zabiegu wskazana jest odpowiednia rehabilitacja – masaże, aby nie pojawiły się blizny. Samo podcięcie wędzidełka nie sprawi również, że dziecko zacznie poprawnie artykułować głoskę. Potrzebna jest odpowiednia terapia logopedyczna w celu usprawnienia języka, wywołania głoski a następnie jej utrwalenia.
Wywoływanie głoski r u dorosłych
Dorośli najczęściej z tych samych powodów co dzieci nie realizują głoski r. Terapia osoby dorosłej jest natomiast o wiele trudniejsza, gdyż wymaga dużo determinacji, systematyczności i wytrwałości u pacjenta. Wzorce ruchowe u osoby dorosłej zostały już utrwalone i przekształciły się w nawyki ruchowe. Aby je zmienić potrzebna jest bardzo duża praca i dużo silnej woli.
Terapia rerania
Niezależnie od przyczyn powodujących reranie, terapia zawsze ma na celu przywrócenie sprawności języka – zwłaszcza jego czubka. Ćwiczenia zawsze przeprowadzane są w kilku etapach – w zależności od możliwości artykulacyjnych dziecka w momencie rozpoczęcia terapii.
